اشاره: چندی پیشخبر غم انگیزی در عرصه فرهنگ منتشر شد «در پی بارانهای هفته گذشته، بخش زیادی از کتابهای نفیس کتابخانه استاد مینوی در اثر سیلاب و باران آسیب دیده است.»
دکتر محمد دهقانی، مدیر این مجموعه و عضو هیات امنای کتابخانه مینوی مسئولیت این اتفاق را بر عهده کسانی دانسته که ساختمان را رها کرده و به آن رسیدگی نمی کنند. او با اظهار ناراحتی و نگرانی درباره این کتابها توضیح داد:
«متاسفانه نظارتی از لحاظ فنی و فیزیکی روی ساختمان اعمال نمیشود. ما در اینجا هیات امنا هستیم اما کارمان نظارت بر ساختمان نیست. متاسفانه ساختمان کناری را خراب کرده بودند و بخشی از این ساختمان هم خراب شده بود و هیچ کس از پژوهشگاه علوم انسانی برای نظارت نیامد. این کتابها که الان خیس شده و بچهها با سشوار و پنکه در حال خشک کردنشان هستند، همه نفیس هستند و چیزی نیستند که کسی بتواند برای اینها جایگزین بگذارد.
بخشی از اینها نامههای خود استاد مینوی هستند که آسیب دیدهاند. اینها سند هستند. متاسفانه کسی دلسوزی نمیکند و هیچ گونه نظارت و کنترلی نیست. اینها ثروث ملی و ثروت فرهنگی است که در حال تخریب است. ..»
آنچه می خوانید ، ابتدا تاریخچه ای به قلم استاد ایرج افشار درباره شکل گیری کتابخانه مینوی است و سپس دو یادداشت درباره واقعه اخیر و خسارات وارده بر کتابخانه ای که میراث مهمی برای ایران و ایران پژوهان بوده و هست.
مینوی و ساختن کتابخانه/ استاد ایرج افشار
کتابخانه مینوی یکی از مهمترین کتابخانههایی است که در قرن اخیر به صورت خصوصی و شخصی در ایران به وجود آمد.
این کتابخانه برای تحقیقات ایرانی و اسلامی مجموعهای است کمنظیر و یکدست و هماهنگ. به وجود آمدنش حاصل و نشانه تبحّر و احاطه مینوی در معارف اسلامی و مدنیّت ایرانی، صرف وقت در طول پنجاه سال و گشادهدستی در خرید کتاب، تجربه و مهارت در نحوه تهیه و یافتن کتب منحصر و کمیاب، سفرهای متعدّد در چهار گوشه جهان و بالأخره ارتباط با مستشرقین و شهرت یافتن در مراکز علمی جهانی است.
از روزی که به ساختمان کتابخانه آغاز کرد دایم ذوق میکرد که تا چندی دیگر کتابخانه آماده میشود و میتوانم در فضای مناسب آن برای دوستان و علاقهمندان به مطالعه و تحقیق میزهای کار بگذارم. روزی گفت افشار، کف تالار کتابخانه و زیرزمین آن احتیاج به فرش دارد.
ولی دلم میخواهد از آن زیلوهایی که قدیمی ها در مساجد میانداختند تهیه کنم.
گفتم آنها بافت میبد و اردکان یزد است و تهیهاش آسان. گفت پس دو تخته فوری سفارش بده و بگو که بر حاشیه آنها به یادگار نام «کتابخانه مجتبی مینوی» بافته شود. همینطور هم شد و آن زیلوهایی است که هنوز بر آن صحن گسترده است.
تردید ندارم که تعداد کتب و نشریات ادواری و رسالات و جزوات و نسخ خطی این کتابخانه از پانزده هزار مجلّد و شماره درگذشته است. اکثریت کتب این مجموعه کتب چاپی است و به زبانهای فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، ترکی و روسی و زبانهای دیگر. بدون واهمه میتوان گفت که در حال حاضر شصت هفتاد درصد کتب آن در بازارهای جهان نیست.
اعتبار و اهمّیّت خاص کتب مینوی به یادداشتهایی است که او بر حاشیه کتب خوانده شده کرده است. همانطور که کتب محمّد قزوینی هم از این مزیّت برخوردار است، اما تعداد کتبی که مینوی بر آنها یادداشت دارد خیلی بیشتر است از کتبی که مرحوم قزوینی بر آنها یادداشت کرده است.چند سال پیش مینوی آرزو کرد کتابخانهاش به دویست هزار مجلّد برسد! در همان وقت گفت که چون این کتابخانه برای ملّت ایران به وجود آمده است آن را اهدا خواهم کرد. پس با همان گشادهدستی که در طول عمر برای تشکیل کتابخانه داشت چنین گنجینه بیمانند را رایگان به ملّتی بخشید که نقد عمر را مصروف شناختن و شناساندن او کرد.
[نادرهکاران: سوگنامه ناموران فرهنگی و ادبی (۱۳۰۴-۱۳۸۹)، ایرج افشار، به کوشش محمود نیکویه، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ سوم ۱۴۰۴، ج ۱، ص ۴۹۵-۴۹۸]
خانه مینوی نه دیگر، پرهیبِ خانه!
هادی راشدـ پژوهشگر ادبیات
از پیچِ شمیران، چند ایستگاه که بالاتر بیایی، پس از شهید مطهری، نرسیده به شهر کتاب مرکزی، میرسی به خیابانچهی مینوی، مجتبی مینوی. روزی روزگاری مینوی در این خیابان به سر میبرد. کتاب میخواند، از آن بادهی کهنِ آگاهیبخش، سر میکشید، شاید آسایشی و نشستن در بالکنِ رو به خیابان، و چشم دوختن به چمن و مارمولکها.
نمیدانم کتابخانهی مینوی را در چه فرآیندی به کجا واگذار کردند. آنجا، اکنون باید در دست وزیر علوم باشد، وزارتخانهی علوم، تحقیقات و چیزهای دیگر.
سرگذشت کتابخانهی مینوی، درس بزرگی است به همهی فرهیختگانی که نمیدانند پس از رفتن چه بر سر بزرگترین داشتههای فرهنگیشان خواهد آمد. چندی پیش شنیدم استادان نامبردار، حسن انوری و علی رواقی، کتابهای شان را به فرهنگستان زبان واگذار کردند.
کتابها، نامهها، یادداشتها و اسنادِ خانهی مینوی پس از مرگ او در زندان کوچکی گرفتار شدند. پس از گذشتِ نیم سده از مرگ مینوی، تا امروز، حتی سیاههی کوتاه و برگزیدهای از آنچه در آن خانه نگهداری میشود، به چاپ نرسیده.
سیاههی کتابهای مینوی، نخستین گام در راه آشنایی با جهان آگاهیهایِ او است. با گذشتِ سه دهه، اینترنت، روند دسترسی به چیزها را دگرگون کرده است. کتابخانه، موزهها و بنگاههای آرشیوی بزرگ جهان، روز به روز، بخشهای بیشتری از داشتههای خود را از گنجهها بیرون میآورند. در اینجا همهچیز باید دور از چشم نگهداری شود، در دستِ گروهی اندکشمار و ناکارآمد.
خانه نیازمند بازسازی است، به ویژه اگر آنجا میزبان سایههای جستوجوگرِ دانایی باشد. چه کسی به خانهی مینوی در رفت و آمد است؟ آنجا چه میکنند؟ آیا هرگز دری به روی دیدن و برگبرگ گرداندن کتابها، اسناد و ... باز است؟ اگر بازدید از آنها به روند فرسودگی شتاب میدهد، برای بازدید همگانی، راههای نزدیکتری میتوان یافت. به جای آن که روا دارند خانهی مینوی در گذر روزگار، فرسوده شود و از میان برود؛ به جای آن که آنجا را در دست یک بورکراسی ناکارآمد تا ته ویرانی ببرند، چنانکه هر از چندی، تنها گزارشی از ویرانی آنجا به آگاهی همگانی برسد؛ ای کاش، روندی را برگزینند که آرام آرام، نخست سیاههی کتابها و اسناد از پستو بیرون آید؛ سپس، یادداشتها به جای آن که بازنویسی شود، یا در دست گروهی اندکشمار بگردد، بر وبگاه مینوی به رونمایی درآید.
این کار نیازمندِ کوششِ گروهی پایِ کار و درستکار است. آرزوی بزرگی است، اما شدنی است، با گامهای کوچک. یادداشتهای مینوی، هر چند تلخ، اما هرگز کُشنده نیست. نباید از آن هراسید.
سرگذشت کتابخانهی مینوی، و روش نگهداری از آن، به این گونه که تاکنون دیدهایم، و پژوهشگران از آن آگاه اند، پوزخندی به فرهیختگان اکنون و آینده است، تا در آستانهی ناگزیر، چارهی دیگری کنند.
کسانی که در چند دههی گذشته، به کتابخانهی مینوی رفتهاند، از رهاشدگی ساختمان آنجا و روش نگهداری کتابها، برگهها و سندها، شگفتزدهاند. چرا این کتابخانهی ارزشمند، چنین از رسیدگی دور مانده است؟
میراثی که زیر باران میگرید
پیمان اسحاقیه ـ نویسنده و منتقد ادبی
چه اندوهبار است وقتی باران، بهجای آنکه بر خاک تشنهی این سرزمین باران زندگی باشد، از سقفی فرومیچکد و بر برگهایی مینشیند که روزگاری با عشق، رنج و شکیبایی گرد آمدهاند،برگهایی که هر یک پارهای از حافظهی تاریخی و فرهنگی ایران را در خود پنهان دارند.
کتابخانهی مینوی، تنها انبوهی از کتابهای کهن و نسخههای نفیس نیست، حاصل عمری دلبستگی به دانایی و یادگار مردی است که سالهای زندگی خویش را در جستوجوی گنجینههای اندیشهی ایرانی سپری کرد تا آنچه را از گذر روزگاران به سلامت مانده بود، به آیندگان بسپارد.در این کتابها، تنها واژهها و سطرها نیستند که به امانت ماندهاند،نفس روزگاران در آنها جاری است. هر نسخه، هر دستنوشته و هر یادداشت حاشیهای، پنجرهای است گشوده به جهانی که اگر از میان برود، دیگر نه میتوان آن را خرید و نه به تمامی بازآفرید.چه بسیار بزرگانی که عمر خویش را صرف گردآوری و پاسداری از میراث این سرزمین کردند تا ما امروز در سایهی کوشش آنان، گذشتهی خویش را بهتر بشناسیم. دریغ که گاه آنچه را عاشقانه به ما سپردهاند، در برابر چشمان ما آرامآرام از دست میرود.
فرهنگ یک ملت، تنها در شکوه بناهای باستانی و نامهای بلند تاریخش زنده نمیماند، فرهنگ در کتابها نفس میکشد، در زبان تداوم مییابد، در حافظهی جمعی ریشه میدواند و از نسلی به نسل دیگر چراغی میشود که خاموشی نمیشناسد.
ما وارثان صرف این گنجینهها نیستیم، امانتداران آنهاییم. و امانتداری، بیش از ستایش گذشته، به بیداری و مسئولیت در اکنون نیاز دارد.
چه تلخ است اگر روزی فرزندان ما در جستوجوی نشانی از اندیشه و دانش نیاکان خویش، به جای کتابی که باید در دسترسشان باشد، تنها روایت اندوهبار نابودی آن را بخوانند.
ایران، تنها سرزمینی نیست که بر آن زندگی میکنیم، جهانی از خاطره، زبان، اندیشه و آفرینش است که به ما رسیده تا آن را به آیندگان بسپاریم. مباد که از این امانت، جز افسوس و حسرت چیزی برای آیندگان باقی بگذاریم.
وه که با صد حسرت این ویرانه را
روشنی بخشیدهام از نور خویش
****
نازک آرای تن ساق گلی/که به جانش کِشتم/و به جان دادمش آب/ای دریغا! به برم میشکند/غم این خفتهٔ چند
خواب در چشم ترم میشکند
شما چه نظری دارید؟